Nivruttinath Maharaj Samadhi Mandir, Trimbakeshwar — Attraction in Maharashtra

Born in the 13th century, Nivruttinath was the elder brother of the famed saint Dnyaneshwar and is often linked with the spiritual lineage that includes other notable figures such as Nakhu, Gahininath, and Eknath. His life and teachings significantly influenced the Bhakti movement in Maharashtra, advocating for a direct connection to the divine without the intermediation of rituals or priests.

Nivruttinath’s teachings emphasized love, devotion, and the pursuit of knowledge as pathways to divine experience. He is known for dialogues that explore the complexities of existence, suffering, and the nature of God and reality, often through metaphors and stories that resonate deeply with his followers.

He is also credited with several spiritual compositions, and his influence extends beyond Maharashtra, impacting various spiritual traditions in India. Nivruttinath’s legacy is marked by his emphasis on compassion, humility, and the service of humanity, embodying the essence of the Nath philosophy that transcends religious boundaries.

Devotees often seek his blessings at numerous temples dedicated to him, where prayers and rituals are performed, celebrating his contributions to spirituality and the welfare of society. His life remains a source of inspiration for seekers on the spiritual path, encouraging them to seek truth, inner peace, and divine love. Through his teachings, Nivruttinath Maharaj continues to guide many towards self-discovery and...

Visiting Neevruttinath Maharaj Samadhi was a lifetime experience, so satisfying, spiritual and emotional. Maharashtra loves , adores Saint Dnyaneshwar and Neevruttinath Maharaj is not only his elder brother but Guru also inspiring him for the monumental work of writing and telling Dnyaneshwari to masses . I haven’t read any works of Neevruttinath Maharaj but whatever sketchy descriptions I have read in different “potholes-paths, I could figure out that he carried the mantle of wisdom descended from NathSampradaaya and passed on the entire knowledge to Saint Dnyaneshwar . Must had been a storehouse of knowledge, tradition and love . I prostrated in front of his samadhi with eyes full of tears and gratitude to this one of the greatest Marathi personality . जय स्वामी निवृत्तीनाथ...

।।संतश्रेष्ठ श्री निवृत्तीनाथ महाराज।।

संतश्रेष्ट श्री निवृत्तिनाथ महाराज हे वारकरी संप्रदायाचे आद्य प्रवर्तक आहेत, म्हणून श्री क्षेत्र त्र्यंबकेश्वर हे वारकरी संप्रदायाचे आद्यपीठ मानले जाते.

श्री निवृत्तिनाथ महाराजांचा जन्म शके ११९५ श्रीमुखनाम संवत्सर, माद्य वद्य प्रतिपदा, सोमवार या दिवशी श्रीक्षेत्र आळंदी येथे झाला

ज्ञानेश्वर, सोपानदेव, मुक्ताई, निवृत्तिनाथ ह्या चार भावंडांमधे निवृत्तिनाथ हे थोरले होते. निवृ​त्तिनाथ हे ज्ञानेश्वरांचे मोठे बंधू व गुरू होते. निवृत्तिनाथांनी ज्ञानेश्वरांना संस्कृतमध्ये असणारी गीता सामान्य लोकांना उमजेल अशा शब्दांत लिहिण्याचा आदेश दिला. त्याप्रमाणे ज्ञानेश्वरांनी भावार्थदीपिका(ज्ञानेश्वरी) लिहून काढली.

ग​हिनीनाथ (गैनीनाथ) हे ​निवृत्तिनाथांचे गुरू होते. ‘निवृत्तिचे ध्येय कृष्ण हा​चि होय । ग​यिनीनाथे सोय दाखविली ॥’, असे निवृत्तिनाथांनीच आपल्या एका अभंगात म्हणून ठे​विले आहे सुमारे तीन-चारशे अभंग आ​णि एक ह​रिपाठ एवढी रचना, ​निश्चितपणे निवृत्तिनाथांची आहे असे म्हणता येईल.. योगपर, अद्वैतपर आ​णि कृष्णभ​क्तिपर असे हे अभंग आहेत. रसवत्तेच्या दृष्टीने ते काहीसे उणे वाटतात; तथा​पि निवृत्तिनाथांची ख्याती आ​णि महत्त्व कवी म्हणून नाही, तर ज्ञानेश्वरांचे मार्गदर्शक ‌म्हणून आहे. त्यांनी ‘आपले संपूर्ण अध्यात्मधन ज्ञानेश्वरांना देऊन त्यांना यश ​दिले व आपण त्या यशापासूनही ​निवृत्त झाले’ असे निवृ​त्तिनाथांबद्दल म्हटले जाते. ज्ञानेश्वरांनी त्यांच्याबद्दलचा आदर अनेक ठिकाणी व्यक्त केला आहे. ज्ञानेश्वरांनी संतंमंडळींसह केलेल्या अनेक तीर्थांच्या यात्रेतही निवृत्तिनाथ ‌‌‌त्यांच्या सोबत होतेच. निवृत्तिदेवी, निवृत्तिसार आ​णि उत्तरगीताटीका असे तीन ग्रंथही निवृत्तिनाथांनी ​लिहिल्याचे म्हटले जाते; तथापि ते अनुपलब्ध आहेत. रा. म. आठवले यांनी निवृत्तेश्वरी असा एक ग्रंथ संबोधिला आहे. ज्ञानेश्वरीप्रमाणेच हेही गीतेवरील एक भाष्य आहे. तथापि हा ग्रंथ निवृत्तिनाथांचाच आहे, असे अद्याप सिद्ध झालेले नाही. धुळ्याच्या श्रीसमर्थवाग्देवतामंदिरात ‘सटीक भगवद्‌गीता’ आणि ‘समाधि बोध’ अशी दोन हस्तलिखिते निवृत्तिनाथांची म्हणून ठेविली आहेत.

ज्ञानेश्वर आणि सोपानदेव समाधिस्थ झाल्यानंतर मुक्ताई ‘अन्नपाणी सकळ’ त्यागूनी परलोकवासी झाली, व पुढे लवकरच निवृत्तिनाथांनीही त्र्यंबकेश्वरी देह ठेविला. त्यांची समाधी तेथेच बांधण्यात आली आहे. निवृत्तिनाथांची पुण्यतिथी ज्येष्ठ शुद्ध द्वादशीला असते.

धन्य धन्य निवृत्ति देवा । काय महिमा वर्णावा ।। 1 ।। शिवे अवतार धरून । केले त्रैलोक्य पावन ।। २ ।। समाधि त्र्यंबकशिखरी । मागे शोभे ब्रह्मगिरी ।। ३ ।। निवृत्तिनाथांचेि चरणी । शरण एका जनार्दनी ।। ४ ।।

(श्री...