The Church of the Red Gospel — Local services in Tbilisi

Էջմիածնի Սինոդին ուղղված 1843 թ. մայիսի 17-ի թիվ 4584 գրությունում ասվում էր. ''По представлению Эчмиадзинскаго Синода, оть 11 Сентября прошлаго года за N1857, о дозволении Тифлисскимь жителямь Шамхорскимь армянамь, возобновить на свой счеть пришедшую в ветхость церквоь во имя Богородицы, находящуюся вь предместии города Тифлиса Авлабарь, я входиль вь сношения сь. Г. Министром ՇԱՄՔՈՐԵՑՈՑ ՍԲ ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ XXՐԴ ԴԱՐВнутренныхь Дель, который вь отношении оть 25 Апреля сего года за N1228 изьявляеть свое согласие на означенную постройку коль скоро плань и фасад оной будуть разсмотрены и одобрены...[7]'':

Հարկ է նշել, որ սկսված շինարարությունը բավական երկար է տևել: Ուշադրության է արժանի այն փաստը, որ եկեղեցու որմերին մեծաթիվ են եղել հատկապես 1858 թվականի նվիրատվական արձանագրությունները, որոնք փաստում են մինչ այդ թվականը շինարարական աշխատանքների շարունակության մասին:

Եկեղեցու վերանորոգման աշխատանքներին մեծ նպաստ է ունեցել Տեր-Ղազարյանցների տոհմը: Հետագայում վերջիններիս իրավունք տրվեց նաև Շամքորեցոց եկեղեցու բակում կառուցել տոհմային գերեզմանոց: Այդ են վկայում Ազգային արխիվում պահպանվող արխիվային վավերագրերը, որոնց թվում է նաև 1902 թ. Ա. Թաշճյանի նախագծած եկեղեցու հյուսիսային բակի հատակագիծը, որտեղ և պետք է կանգնեցվեր հանգուցյալ Գրիգոր Տեր-Ղազարյանցի մահարձանը[8]:

1881 թ. դարձյալ իրականացվում են եկեղեցու մասնակի նորոգման և լրացման աշխատանքներ: Ինչպես գրում էր եկեղեցու երեսփոխը. «...զի եկեղեցին մեր արտաքին կողմանէ ունի զգալի կարոտութիւն կարկատելոյ...»[9]: Կոնսիստորիան թույլ է տալիս եկեղեցու գումարներից մոտ 300 ռուբլին ծախսել անհրաժեշտ նորոգությունների համար[10]: 1888 թվականին հիմքից կառուցվում է եկեղեցու հարավային կողմի պարիսպը[11]:

1912 թ. ճարտարապետ Ն. Խարազյանը նախագծել է եկեղեցու գլխավոր մուտքի առջև կառուցվելիք զանգակատնով ավարտվող նախասրահը[12]:

Շամքորեցոց Ս. Աստվածածին եկեղեցու բակում ԺԸ դարի վերջերից սկսած ամփոփվել են նաև ծագումով Շամքորից սերող Թահիրյան, Միրզախանյան, Հարությունյան տոհմերի հանգուցյալները:

Խորհրդային տարիներին եկեղեցու շենքը գործածվել է տարբեր նպատակներով. այն վերածվել է հացի գործարանի, ապա՝ պահեստի: 1980-ական թվականներին ծառայել է՝ որպես վրաց նկարիչների արվեստանոց: Այդ տարիներին հայ համայնքը քաղաքային իշխանություններին բազմաթիվ դիմումներ էր հղել եկեղեցին իրենց միջոցներով նորոգելու թույլտվություն ստանալու խնդրանքով, սակայն ապարդյուն: 1989 թ. ապրիլի 14-ին եկեղեցին փլուզվել է: Ըստ իշխանությունների հաղորդած տվյալների՝ եկեղեցու կործանումը հետևանք էր նախորդ օրը (ապրիլի 13-ին) Թբիլիսիում տեղի ունեցած 4 բալ ուժգնությամբ երկրաշարժի[26], սակայն հաջորդած օրերի վրաց մամուլի հրապարակումներն ակամա քողազերծեցին միտումնա­վորությունը: Մասնավորապես, արդեն ապրիլի 22-ի մի հրապարակմամբ առաջարկվում է կառուցվելիք վրաց առաջնորդանիստ Մայր Եկեղեցին հիմնել «փլուզված» եկեղեցու տեղում[27]: Ապրիլի 27-ին հրատարակված «Ինչո՞ւ քանդվեց Շամխորը» հոդվածում քաղաքի գլխավոր ճարտարապետը շտապում է հայտնել, թե փլուզված եկեղեցին անվերականգնելի է։ 2016 թ. դեկտեմբերից եկեղեցու հարևանությամբ սկսվել են շինարարական աշխատանքներ, փորվել է բազմաբնակարան մեծ շենքի հիմք, որն էլ վթարային իրավիճակ է ստեղծել եկեղեցու հետագա պահպանման համար: Վիրահայոց թեմը բազմաթիվ ահազանգող նամակներ է հղել պատկան մարմիններին, սակայն հարցին լուծում չի տրվել: Այս պահին շինարարական աշխատանքները չեն դադարեցվել, ինչն էլ օր-օրի շարունակում է վնասել ճարտարապետական կառույցի...

Менее распространенное название - Шамкорецоц Сурб Аствацацин, что в переводе с армянского означает "Храм Святой Богородицы шомкорцев". Существует предположение, что храм был построен армянами, которых турки переселили из исторической области Ширван (сейчас располагается на территории Азербайджана), в частности, из города Шамкор (Шамкир). Произошло это в 1723 году, при правлении царя Вахтанга VI. Грузинскому царю было предложено присоединиться в качестве союзника в русско-персидской войне, которая началась в 1722 году. Со стороны России была обещана помощь против персов и турок. Но русские войска дошли только до Дербента. Пётр I решил оставить гарнизон в городе и вернулся с основными силами в Астрахань. В итоге Вахтанг VI осталася один, чем мгновенно воспользовались турки - и в 1723 году ввели войска в Грузию. Далее турки дошли до Ширвана, после чего произошло переселение. Дата основания собора четко не определена: чаще всего в источниках встречается 1809-й год, но также упоминаются и 1725-й, и 1785-й года. В 1844 и в 1858 годах храм реставрировали. По некоторым источникам, в этот период церковь основательно перестроили. В итоге Кармир Аветаран стал самым большим храмом в Тбилиси. В советский период, в 1937 году, храм был закрыт. Использовали его в качестве хлебопекарни, склада и т.д. А в 1989 году, через четыре дня после разгона митинга 9 апреля, храм взорвали. Точные причины неизвестны - по одной из версий взорвали из-за антиармянских настроений, по другой версии его взорвали из-за угрозы обрушения после землетрясения. В общем, история темная. В результате взрыва полностью обрушилась западная и центральная часть храма. По сей день можно видеть восточную стену, а также остатки северной и южной стен. Внутри местами заметны следы росписи. После взрыва местным армянам удалось извлечь из-под завалов несколько плит с барельефами, украшавших покупольный барабан собора. Одно время их можно было увидеть увидеть во дворе храма Сурб Геворк в Старом Городе. Сейчас они находятся во дворе другой армянской церкви - Нор-Эчмиадзин (около станции...

თბილისის შამქორელთა ღვთისმშობლის ეკლესია; მეწამული სახარების ეკლესია, „კარმირ ვანქ“ — სუმხური ეკლესია ფერისცვალების №21–ში.

თურქი ისტორიკოსი ქუჩუკ ჩელები-ზადეს ცნობით, 1723 წელს შამქოროდან დევნილი სომხები დასახლდნენ ავლაბარში. აქ მათ დაიწყეს ღვთისმშობლის ეკლესიის მშენებლობა, რომელიც დასრულდა 1775 წელს.

სომეხთა კათოლიკოსის ნერსეს აშტარაკეცის დავალებით შედგენილ სომხური ეკლესიების რეესტრში ვკითხულობთ: „შამქორელთა წმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია აშენებულია 1809 წელს“. აღნიშნული რეესტრი დგებოდა ეკლესიის წინამძღვრების მიერ მოწოდებული ინფორმაციის საფუძველზე, ამიტომ ეს თარიღი სარწმუნოა.

ეგნატე იოსელიანის 1868 წლის ცნობით, ავლაბრში იდგა საშუალო ზომის, უგუმბათო, ხით გადახურული შამქორელთა ეკლესია, რომელიც მრევლმა 1775 წელს ააშენა და რომელიც დღევანდელი ეკლესიის წინამორბედად შეიძლება ჩაითვალოს.

1840-იანი წლების დასაწყისში სასულიერო პირებს ეკლესიის რესტავრაციის და გალავნის აშენების სურვილი გაუჩნდათ, რისთვისაც მათ ნებართვისათვის გენერალ გოლოვინს მიმართეს. ეკლესიის კედლებზე არსებული წარწერები ადასტურებენ ამ პერიოდში ეკლესიაზე მამა-შვილის გაზარიანცების მიერ ჩატარებულ სარესტავრაციო სამუშაოებზე.

1881 წელს ეკლესიას ისევ ჩაუტარდა რესტავრაცია. 1893 წელს ქალაქის პოლიციამ შენიშნა, რომეკლესიის კედლებზე გაჩნდა მსხვილი ბზარები. რუსეთის ხელისუფლებამ 1900 წელს შექმნა სპეციალური კომისია, რომელმაც დაადგინა, რომ ბზარები არ იზრდება და საშიში არაა მოსახლეობისათვის.

საბჭოთა პერიოდში ეკლესია დაიხურა და მასში განთავსდა სხვადასხვა დანიშნულების ორგანიზაციები. სომხურმა სათვისტომომ ბევრჯერ მიმართა საქალაქო ორგანიზაციებს თხოვნით საკუთარი სახსრებით ეკლესიისათვის გამაგრებითი სამუშაოების ჩატარების შესახებ, თუმცა არანაირი პასუხი არ მიუღიათ. 1989 წლის 14 აპრილს, სპიტაკის მიწისძვრის დროს ეკლესიის გუმბათი ჩამოიქცა. სახელმწიფო ორგანოებმა ამის მიზეზად ოთხბალიანი მიწისძვრა დაასახელეს. დღეისათვის დარჩენილია ეკლესიის მხოლოდ აღმოსავლეთი მხარე და დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლების ნაწილები. შამქორელთა ღვთისმშობლის ეკლესიას ჰქონდა მაღალი გუმბათი (სიმაღლე ჯამში 41 მ) და ფასადები ორიგინალურად იყო...